गीता आचरण

  श्रीकृष्ण म्हणतात की भक्तांचे चार प्रकार असतात. पहिल्या प्रकारातील भक्तांना आयुष्यात ते तोंड देत असलेल्या अडचणी आणि दु:ख यातून सुटका हवी असते. दुसर्‍या प्रकारातील भक्तांना भौतिक सुखसुविधा आणि संपत्ती हवी असते. संस्कृती, लिंग आणि विश्वास पद्धती कोणतीही असो, बहुतांश भक्त याच दोन प्रकारात मोडतात. श्रीकृष्ण म्हणतात, या दोन प्रकारातील भक्त हे विविध देवतांची आराधना करतात आणि कर्मकांड करीत असतात. आपल्याला होत असलेल्या शारीरिक त्रासाकरिता संबंधित डॉक्टरांना गाठण्यासारखेच हे आहे. या भक्तांच्या श्रद्धेमुळेच त्यांच्या इच्छा-आकांक्षा पूर्ण होत असतात. थोडक्यात तो शरण जाण्याचा एक प्रकार आहे. खालील उदाहरणातून श्रद्धेची संकल्पना स्पष्ट होईल. दोन शेतकर्‍यांची एकमेकांच्या आजूबाजूला शेते होती आणि त्यांनी एक दिवस सिंचनाकरिता विहीर खोदायचे ठरवले. पहिला शेतकरी एक-दोन दिवस खोदत असे आणि पाणी न लागल्यास नव्या ठिकाणी खोदायला सुरुवात करीत असे.   दुसर्‍या तकर्‍याने मात्र सातत्याने एकाच ठिकाणी खोदणे सुरूच ठेवले. महिन्याअखेरीस पहिल्या शेतकर्‍याच्या शेतात अनेक ठिकाणी केवळ खड्डे झाले होते आणि दुसर्‍या ...

  श्रीकृष्ण म्हणतात की कोणत्याही कर्मासाठी कुणीही कर्ता नसतो. निसर्गाचा भाग असलेल्या सत्व , रज आणि तम गुण यांच्यातील परस्परसंवादाचा परिणाम म्हणजे कर्म. दु:खापासून मुक्ती हवी असेल तर या तीन गुणांच्या पार जाणे आवश्यक आहे असा उपदेश श्रीकृष्ण अर्जुनाला करत आहेत. गुणातीत कसे व्हायचे हे अर्जुनाला जाणून घ्यायचे आहे आणि जेव्हा ही अवस्था प्राप्त होते तेव्हा तो मनुष्य नेमका कसा असतो हे ही त्याला समजून घ्यायचे आहे. गीतेत नमूद केलेल्या द्वंद्वातीत (विरोधाभासांच्या पल्याड जाणे) , दृष्टा (साक्षी) आणि समत्व या तीन विषयांची आपण या अगोदरच चर्चा केली आहे. या तिघांच्या संयोगातून गुणातीत अवस्था गाठता येते , असे श्रीकृष्ण म्हणतात. श्रीकृष्णाच्या मते ज्या व्यक्तीने गुणातीत अवस्था गाठली आहे त्याला याची जाणिव असते कि गुणांचा गुणांशी संबंध येत असतो आणि म्हणून तो साक्षीभावाने त्याकडे बघतो. एखाद्या विशिष्ट गुणाची त्याला विशेष ओढही नसते आणि त्यापासून तो दूर ही जात नाही. गुणातीत हा एकाचवेळी द्वंद्वातीत ही असतो. सुख-दु:खाचे ध्रुव समजून तो दोन्हींप्रती तटस्थ राहतो. स्तुती आणि टीकेच्या बाबतीत तो तटस्थ आहे...

  संपूर्ण गीतेत आढळणारा समान धागा कोणता असेल तर तो समत्वाचा धागा आहे. विविध ठिकाणी भगवान श्रीकृष्णांनी समत्व भाव, समत्व दृष्टी आणि समत्व बुद्धी हे तीन घटक अधोरेखित केले आहेत. समत्व हे समजून घेण्यास सोपे आहे मात्र अंगिकारण्यास तितकेच कठीण. समत्वाचा भाव आपण किती प्रमाणात अंगिकारू शकलो हे आपल्या आध्यात्मिक उन्नतीच्या मार्गावरील प्रगतीचे निदर्शक आहे. भौतिक जगात, कायद्यासमोर सर्व नागरिक समान म्हणजेच समत्व हे बहुतांश समाजाने स्वीकारले आहे. श्रीकृष्ण आपल्याला समत्वाची अनेक उदाहरणे देतात. शहाणा माणूस हा शिकारी आणि शिकार, सुख आणि दु:ख आणि नफा व तोटा या सगळ्यांकडे समबुद्धीने बघतो. माणसाची अडचण अशी आहे की तो सतत कोणते ना कोणते कृत्रिम भेद निर्माण करीत असतो. संस्कृती, धर्म, जात, राष्ट्रीयत्व, वंश आणि अशा अनेक आधारांवर हे भेद निर्माण केले जातात. या भेदांना पार करणे आणि दोन भिन्न व्यक्तींशी सारखाच व्यवहार ठेवणे ही समत्वाची पहिली पायरी आहे. केवळ बाह्य वर्तनापेक्ष वेगळा आणि अधिक खोलवर असा हा विचार आहे. आपल्या जवळच्याही दोन व्यक्तींशी समभावाने वागणे ही समत्वाची दुसरी पायरी आहे. आपल्या मुल...

  आपल्यापैकी बहुतेकांना असे वाटते की आपल्या सर्व कृतींना आपणच कारणीभूत आहोत आणि आपण आपल्या भविष्याचे कर्ते आणि मालक आहोत. गीतेमध्ये, भगवान श्रीकृष्ण म्हणतात गुणांच्या संवादातून किंवा एकत्र येण्यातून कर्माची उत्पत्ती होते मात्र ते कर्त्यामुळे होते असे नाही. प्रकृतीच्या गर्भातून त्रिगुणांची निर्मिती झाली आहे आणि त्यांमुळे आत्मा हा भौतिक शरीराशी बांधला जातो. हे त्रिगुण- सत्व, रज आणि तम- आपल्या सर्वांमध्ये भिन्न प्रमाणात अस्तित्वात असतात. सत्व गुण हा ज्ञानाशी जोडला असतो, रजोगुण हा कृतीशी आणि तमोगुण हा अज्ञान आणि निष्काळजीपणाशी जोडला असतो. इलेक्ट्रॉन, प्रोटॉन आणि न्युट्रॉन्स एकत्र आले की विविध गुणवैशिष्ट्ये असलेल्या पदार्थांची निर्मिती करतात, तसेच त्रिगुणांच्या एकत्र येण्यातून आपले स्वभाव आणि कृती आकारास येत असतात. आपल्यापैकी प्रत्येकात एक कोणता तरी गुण इतर गुणांपेक्षा वरचढ ठरत असतो. वस्तुत:, लोकांमधील संवाद किंवा संबंध हा इतर काही नसून व्यक्तींच्या गुणांमधील संवाद किंवा संबंध असतो. ज्याप्रमाणे विद्युत चुंबकीय़ क्षेत्रात ठेवलेला चुंबक त्याच क्षेत्रामध्ये फिरतो , त्याचप्रमाणे गुरुत्व...