Posts

120. सगळ्यांमध्ये मी, माझ्यात सगळे

Image
  आपले प्रकट शरीर आणि अप्रकट आत्मा यांच्या एक रू पत्वातून अस्तित्व आकारास येते. आपण प्रकट किंवा अप्रकट यांच्या माध्यमातून अस्तित्वाचा शोध घेत असतो. पहिला भाग आपल्या ओळखीचा आहे. यामध्ये आपण लोक, परिस्थिती आणि गोष्टी यांच्यात भेद करतो कारण आपल्या संवेदनांना केवळ प्रकटाचेच आकलन होते. प्रकटामागील अप्रकट आपल्याला क्वचितच ओळखता येते. त्यासाठी संवेदनांच्या पल्याड जावे लागते. उदाहरणार्थ, जेव्हा आपण एखाद्या व्यक्तीला बघतो तेव्हा ती व्यक्ती पुरुष आहे की स्त्री हे आधी बघतो. मग त्या व्यक्तीने कसे कपडे घातले आहेत, त्याचे वागणे कसे, तो किती प्रभावी किंवा श्रीमंत आहे अशा गोष्टींकडे आपले लक्ष जाते. त्यानंतर त्याच्याशी जुळलेल्या आपल्या बर्‍या-वाईट आठवणी पुढे येतात. या सगळ्यांच्या आधारे आपले वर्तन घडत जाते. यासंदर्भात श्रीकृष्ण म्हणतात की, “ ज्याचा आत्मा सर्वव्यापी अनंत चैतन्यात ऐक्यस्थिती रू प योगाने युक्त असून जो सर्वांना समभावाने पाहणारा आहे, असा योगी आत्मा सर्व प्राणिमात्रात स्थित व सर्व प्राणिमात्र आत्म्यात कल्पिलेले पाहतो ” ( 6.29 ) . पंचेद्रियांच्या पलीकडे जाण्याच्या हा मार्ग आहे. इंद्रिय...

119. जागरुकता आणि करुणा यांची सांगड

Image
  या पृथ्वीवर वावरलेल्या प्रत्येक महात्म्याच्या शिकवणीत आपल्याला समत्वाची महती गायलेली दिसते. प्रत्येकाचे शब्द, भाषा आणि पद्धत वेगळी असू शकते पण त्यांनी दिलेला संदेश समत्वाचाच आहे. या विरोधातील प्रत्येक उपदेश किंवा पद्धत हा केवळ दुराग्रह आहे. मनाच्या संदर्भात, संवेदना आणि बुद्धी यांच्यातील संतुलन अत्यंत महत्वाचे असते. संवेदनांकडे अधिक झुकलो तर आपण इच्छा आणि वासनांच्या आहारी जाऊ. जर बुद्धीचे प्राबल्य अधिक असले तर आपण अधिक जागृत होऊ पण करुणेच्या अभावी आपण कदाचित इतरांना कमी लेखणे सुरू करू. म्हणून श्रीकृष्ण म्हणतात की, जो योगी आपल्याप्रमाणे सर्व प्राणिमात्रांना समभावाने पाहतो, तसेच सर्वांमध्ये सुख किंवा दु:ख समदृष्टीने पाहतो, तो योगी अत्यंत श्रेष्ठ मानला गेला आहे ( 6.32 ) . ही जागृती आणि करुणा यांची एक रू पता आहे. दगड आणि सोने या दोन्ही गोष्टींना सारखेच महत्व देण्यास श्रीकृष्ण आपल्याला सांगतात. गाय, हत्ती आणि कुत्रा यांच्याही बाबतीत समत्व बघण्यास सांगतात. मित्र आणि शत्रू यांना समान पद्धतीने वागवावे असे तो सांगतो. थोड्या वेगळ्या उदाहरणाने हे समजून घेऊया. लोकांशी वागण्याच्या तीन वि...

118. बदल हेच शाश्वत

Image
  भौतिक किंवा प्रकट जगात बदल ही एकमेव कायम बाब आहे आणि अप्रकट किंवा आत्मा हा अपरिवर्तनीय असतो. त्यामुळे, दोन जगांमध्ये एक रू पता आणण्यासाठी यंत्रणा असणे गरजेचे आहे. रूपक दृष्टया हे फिरणारे चाक आणि स्थिर हब यांच्या यंत्रणेतील बॉल बेअरिंगसारखे किंवा इंजिन आणि चाकांच्या दोन वेगवेगळ्या गती हाताळणार्‍या गिअरबॉक्ससारखे आहे. त्याचप्रमाणे, संवेदना, मन आणि बुद्धी यांची यंत्रणा ही अपरिवर्तनीय आत्मा आणि सतत बदलणारे भौतिक जग यांच्यात कार्यरत असते. श्रीकृष्ण म्हणतात की संवेदना या इंद्रियांपेक्षा श्रेष्ठ असतात, मन हे संवेदनांपेक्षा श्रेष्ठ असते आणि बुद्धी ही मनापेक्षा श्रेष्ठ असते. बुद्धीपेक्षाही स्व किंवा आत्मा हा अधिक श्रेष्ठ आहे ( 3.42 ) . संवेदनांचे भौतिक स्व रू प हे जगात होणार्‍या बदलांना आपोआप प्रतिक्रिया देत असते. संवेदनांचे नियंत्रण करणारा भाग आणि स्मरणशक्ती यांच्या संयोगातून मनाची रचना झाली आते आणि संवेदनांनी अनुभवलेले सर्व बाह्य बदल हाताळून आपल्याला सुरक्षित ठेवण्याचे काम मनाने करावे अशी अपेक्षा असते. मात्र, संवेदनांच्या प्रेरणा आपल्या मनाला नियंत्रित करतात की बुद्धी मनाला नियंत्र...

117. कला संयमाची

Image
  अनेक कारणांसाठी मेंदू हा एक अनोखा अवयव आहे. त्याच्यातील एक महत्वाचा कारण म्हणजे तो वेदना अनुभवू शकत नाही कारण त्याच्यात वेदना वाहून नेणार्‍या नोसिसेप्टर्स या उतीच नाहीत. त्याच्या या वैशिष्ट्यामुळे शल्यचिकित्सक रुग्ण जागा असतानाही मेंदूची शस्त्रक्रिया करू शकतात. भौतिक सुख- दुःखे ही मेंदूच्या निष्पक्ष स्थितीशी केलेल्या तुलनेचे परिणाम आहेत . आपल्या सगळ्यांमध्ये असा निष्पक्ष बिंदू असतो आणि तुलना केल्यामुळे दु:ख आणि सुख अशा द्वंद्वांची निर्मिती होते. ही पार्श्वभूमी आपल्याला श्रीकृष्ण काय म्हणतात हे समजून घेण्यास मदत करेल की , जेव्हा योगाच्या अभ्यासाने संयमी मन स्थिर होते आणि ज्यामध्ये ते स्वतःला पाहते तेव्हा ते आत्मसंतुष्ट होते (6.20). एका जागी शांत होणे हे महत्वाचे आहे. सतत भरकटणारे आणि हिंदकळणारे मन एका जागी स्थिर करणे गरजेचे आहे. यासाठी श्रीकृष्ण संयमाचा मार्ग सांगतो. हा संयम म्हणजे भावनांचे दमन करणे किंवा त्या व्यक्त करणे नव्हे. जागृत अवस्थेत केवळ त्यांचे निरीक्षण करायला हवे. आपण भूतकाळात अनुभवलेल्या घटनांचे विश्लेषण करून हा संयम साधणे शक्य आहे. शेवटी , हे सर्वत्र स्वतःला...

116. अध्यात्माचा सहज मार्ग

Image
  बहुतांश लोक असे म्हणतात की आध्यात्मिक मार्गाचे अनुसरण करणे हे अत्यंत कठीण काम असते. अशा लोकांनाश्रीकृष्ण आश्वासन देतात की कर्मयोगात अगदी लहानसे प्रयत्नही मोठे लाभ मिळवून देतात ( 2.40 ) . आणखी सोपे करून सांगताना ते म्हणतात, “जो योग्य प्रकारे खातो, आराम करतो, काम करतो, झोपतो आणि जागा राहतो त्याला सर्व दु:खांचे नाश करणार्‍या योगाची अनुभूती मिळेल” ( 6.17 ) . भूक लागली असताना खाण्याइतकाच, कामाच्यावेळी काम करण्यासारखा, झोपण्याच्या वेळेस झोपण्याइतका आणि थकल्यावर आराम करण्यासारखाच योग किंवा आध्यात्मिक मार्ग सोपा आहे. यापेक्षा वेगळे काही सांगणे म्हणजे स्वत:ला किंवा इतरांना काल्पनिक कथा सांगण्यासारखे आहे. लहान बालकाला म्हातार्‍या माणसापेक्षा झोपेची जास्त गरज असते. दिवसभरातील शारीरिक हालचालींनुसार आपल्या शरीराला अन्नाची वेगवेगळी गरज भासते , हे दर्शवते की योग्य प्रमाणात म्हणजे वर्तमानात जागृतीने जगणे आहे. यालाच आधी कर्तव्य कर्म ( 6.1 ) किंवा नियत कर्म (3.8) म्हटले आहे. या उलट, अगदी सोप्या गोष्टींमध्ये स्वत:च्या कल्पना मिसळून आपले मन त्यांना गुंतागुंतीचे करून ठेवते. या आपणच आपल्याला सां...

115. ध्यानाची एक पद्धत

Image
  श्रीकृष्ण म्हणतात की तुम्ही तुमचे सर्वोत्कृष्ट मित्र आहात किंवा सर्वात वाईट शत्रू ( 6.6 ). आपला स्वत:चा मित्र बनण्यासाठी , सुख-दु:खाकडे ( 6.7 ) , सोन्या-दगडाकडे ( 6.8 ) आणि शत्रू-मित्रांकडे ( 6.9 ) इंद्रियांचे नियंत्रण करून समत्वाने बघण्याचा मार्ग तो सांगतो ( 6.8 ). यासोबतच श्रीकृष्ण ध्यानाचा मार्गही सुचवतात ( 6.10 - 6.15 ). श्रीकृष्ण सर्व भौतिक बाबींचा त्याग करून एकांतात राहण्यास ( 6.10 ) , खूप उंच नाही किंवा खूप खाली नाही अशा स्वच्छ जागी आसन स्थिर करण्यास ( 6.11 ) ,   पाठ आणि मान ताठ ठेवून , मन एकाग्र करून आणि इकडे-तिकडे न बघता ( 6.12 - 6.13 ) , शांतपणे , न घाबरता , एकाग्र ( 6.14 ) आणि स्वतःशी एकरूप होण्याचा सतत प्रयत्न केल्याने परम शांती प्राप्त होते ( 6.15 ) असे सांगतात . संवेदनांच्या सततच्या जागृतीमुळे समत्व साधणे कठीण होते आणि त्यामुळे एकांतात जाण्याने तात्पुरता आराम मिळतो. यातून अधिक खोलवरचा अर्थ असा आहे की आपण शरीराने जरी एकांतात गेलो तरी ध्यानाच्या दरम्यान आपल्या डोक्यात आपले काम, परिस्थिती आणि लोकांचे विचार सुरूच राहण्याची शक्यता असते. हा श्लोक (6.10) आपल्याल...

114. अति सर्वत्र वर्जयेत

Image
  सोने, दगड आणि मूठभर माती यांच्याबद्दल समत्व बाळगायला श्रीकृष्ण सांगतात ( 6.8 ) . तो पुढे म्हणतो , " सुहृद , मित्र , शत्रू , उदासीन , मध्यस्थ , द्वेष करणाजोगा , बांधव , सज्जन आणि पापी या सर्वांविषयी समान भाव ठेवणारा अत्यंत श्रेष्ठ आहे"   ( 6.9 ) . श्रीकृष्ण वस्तूंपासून प्रारंभ करतात आणि त्यांच्याकडे समत्वबुद्धीने बघण्यास सांगतात. मग तो आपल्या आयुष्यातील लोकांकडे वळतो आणि सगळ्या प्रकारच्या व्यक्तींशी समान वर्तन राखण्यास सांगतात. जरा डो ळसपणे बघितले तर लक्षात येईल की लोकांवर आपण विविध शिक्के मारतो आणि त्यानुसार त्यांच्याशी आपले वागणे बदलत जाते. यात रंजक बाब अशी की आपला मित्र हा दुसर्‍याचा शत्रू असू शकतो आणि आज जो आपला मित्र आहे तो कदाचित उद्या आपला शत्रू हो ऊ शकतो. त्यामुळे , सगळे शिक्के हे परिस्थितीवर किंवा आपल्या मतावर अवलंबून असतात. त्यामुळे श्रीकृष्ण आपल्याला हे सगळे शिक्के वगळून त्यांना समान पातळीवर बघण्यास सांगतात. यामध्ये दडलेला संदेश हा आहे की आपण लोक आणि नाती या उपभोगाच्या वस्तू मानू नयेत. हे लक्षात घेण्यासारखे आहे की , ज्यांना लोक किंवा नातेसंबंधांचे कटु अनुभव...