गीता आचरण

  श्रीकृष्ण हे स्पष्ट करतात की , “ ज्याप्रमाणे धुराने अग्नी, धुळीने आरसा आणि वारेने गर्भ झाकला जातो , त्याचप्रमाणे त्या कामामुळे हे ज्ञान आच्छादित रा हा ते. आणि हे अर्जुना! कधीही तृप्त न होणारा हा काम रू प अग्नी ज्ञानी माणसाचा कायमचा शत्रू आहे. त्याने माणसांचे ज्ञान झाकले आहे ” ( 3.38-3.39 ) . आधी श्रीकृष्ण ने असेही म्हटले आहे की गुणांमध्ये व्यक्तीला संमोहित करण्याची शक्ती असते. रजोगुणातून निर्माण झालेल्या इच्छादेखील असेच करतात. त्यांनी पुढे सविस्तर सांगितले की , “ इंद्रिये , मन आणि बुद्धी ही याचे निवासस्थान म्हटली जातात. हा काम या मन , बुद्धी आणि इंद्रियांच्या द्वारा ज्ञानाला आच्छादित करून जीवात्माला मोहित करतो" ( 3.40). आरसा हे साक्षीभावाचे उत्तम उदाहरण आहे. परिस्थिती किंवा व्यक्ती यांपैकी जे काही समोर येईल ते जसेच्या तसे दाखवणे हे आरशाचे काम आहे. त्याच्यावर ना भूतकाळाचे दडपण आहे ना भविष्याच्या अपेक्षा आणि तो केवळ वर्तमान दाखवत असतो. या शहाणपणावर धूळ साचते तेव्हा त्याची परिणामकारकता कमी होते. या रुपकातील आरसा हा आपला खरा स्वभाव आहे आणि त्यावरील धूळ ही आपली जुनी कर्मे आणि ...

  अर्जुन म्हणाला , “ तर मग हा मनुष्य स्वतःची इच्छा नसतानाही जबरदस्तीने करावयास लावल्याप्रमाणे कोणाच्या प्रेरणेने पापाचे आचरण करतो ” ( 3.36) ? जागृतीच्या प्रारंभिक अवस्थेत साधारणत: नेहमी विचारला जाणारा हा प्रश्न आहे. श्रीकृष्ण म्हणतो की , " रजोगुणापासून उत्पन्न झालेला हा कामच क्रोध आहे. हा खूप खादाड अर्थात भोगांनी कधीही तृप्त न होणारा व मोठा पापी आहे. हाच या विषयातील वारी आहे , असे तू जाण" (3.37). कृतीची आसक्ती हे रजोगुणाचे लक्षण आहे , जे इच्छेमुळे होते. कारच्या बाबतीत , वेग हे रजो गुणातून जन्मलेले एक वैशिष्ट्य आहे आणि ते साध्य करण्यासाठी प्रवेगक एक साधन आहे. त्याचप्रमाणे , मंदपणा किंवा जडत्व हे तामसचे स्वरूप आहे आणि ब्रेक हे यासाठी एक साधन आहे. चालक सत्त्वगुणाचे प्रतिनिधित्व करतो जो सुरळीत आणि सुरक्षित प्रवासासाठी प्रवेग आणि ब्रेकिंगमध्ये संतुलन राखतो. स्पीडोमीटर हे जागृतीचे साधन आहे. तोल बिघडला तर अपघात निश्चित आहे. इच्छा देखील आपल्या जीवनातील संतुलन गमावण्याशिवाय दुसरे काहीही नाही. एखादी गोष्ट किंवा कोणीतरी मिळवण्यासाठी किंवा शक्ती आणि प्रसिद्धी मिळविण्यासाठी जितकी ...

  श्रीकृष्ण म्हणतात , “ चांगल्या प्रकारे आचरणात आणलेल्या दुसर्याधर्माहून गुणरहित असला तरी आपला धर्म अतिशय उत्तम आहे. आपल्या धर्मात तर मारनेही कल्याणकारक आहे. पण दुसऱ्याचा धर्म भय देणारा आहे ” (3.35). हा गुंतागुंतीचा श्लोक आपल्या मनात स्पष्टतेपेक्षा अधिक संशय निर्माण करतो. तसे बघितले तर हा श्लोक कुरुक्षेत्रावर युद्ध लढत असलेल्या अर्जुनाच्या संदर्भात गीतेत आला आहे. एका क्षणापर्यंत अर्जुन हा योद्ध्याचा धर्म पाळत असतो तर दुसर्‍या क्षणाला तो संत बनू बघतो. असे बदल क्षणात होणे फारच कठीण असते आणि या श्लोकात श्रीकृष्ण नेमक्या त्याच गोष्टीकडे अंगुलीनिर्देश करतो. धर्म वास्तवात एक असला तरी आपण त्याला वेगवेगळ्या प्रकारे समजतो , ज्या प्रमाणे , पाच आंधळे एकच हत्ती वेगवेगळ्या प्रकारे पाहतात. त्यांच्यापैकी कोणी जर त्याला दात म्हणून पाहिले तर ते त्याच्या स्वधर्म आहे. श्लोक पुढे सूचित करतो की जो व्यक्ती त्याला दात मानतो त्याने स्वतःच्या मार्गावर चालत रहावे , आणि त्याला पाय किंवा शेपटी मानणाऱ्या व्यक्तीचे सुंदर वर्णन स्वीकारण्याचा प्रयत्न करू नये. कोणाचे आकलन बरोबर आहे हा पुढचा प्रश्न आहे. ते...