गीता आचरण

  कर्ण आणि अर्जुन हे दोघेही कुंतीच्याच पोटी जन्मले होते मात्र शेवटी दोघेही एकमेकांविरोधत लढले. कर्णाला शाप मिळाला असल्याने युद्धकौशल्याबद्दलचे त्याचे ज्ञान आणि युद्धांचा अनुभव अर्जुनाविरुद्धच्या महत्वपूर्ण लढतीत उपयोगात आले नाही. तो युद्ध हरला आणि मारला गेला. ही परिस्थिती आपल्या सगळ्यांना लागू होते कारण आपण सगळे कर्णासारखे आहोत, आपण आपल्या आयुष्यातून अनेक गोष्टी शिकतो, ज्ञान आणि अनुभव प्राप्त करतो. मात्र, महत्वाच्या क्षणी पूर्ण जाणिवेने वागण्याऐवजी आपल्या अंत:प्रेरणेने विचार आणि कृती करतो आणि याचे कारण आपल्या जाणिवेची पातळी आवश्यकतेपेक्षा कमी असते. कृष्णाला याची पूर्ण जाणिव आहे आणि तो गीतेमध्ये विविध पद्धतींनी वस्तुस्थिती आणि सत्य समजावून सांगतो जेणेकरून जाणिव अधिक खोलवर होऊन आवश्यक ती पातळी गाठेल. श्रीमदभगवद्गीता म्हणते आपल्याला एक अंतरात्मा आहे आणि बाह्य शरीर आहे आणि हे नदीचे दोन काठ आहेत. सामान्यत: आपली ओळख ही आपले शरीर, आपल्या भावना, विचार आणि आपल्या भवतालचे जग यातून होत असते. श्रीकृष्ण आपल्याला सत्याची जाणीव करून घेण्यास आणि आपल्या आंतरिक व्यक्तिमत्त्वास ओळखण्यास सांगतात...

  श्रीकृष्ण म्हणतात की आपल्याला कर्म करण्याचा अधिकार आहे , परंतु कर्मफलांवर आपला काहीही अधिकार नाही . याचा अर्थ असा नाही की आपण अकर्माकडे आकर्षिले जातो , ज्याचा अर्थ कोणतीही कृती न करने किंवा परिस्थितीला केवळ प्रतिक्रिया देणे असा आहे . जरी श्रीकृष्ण अकर्म हा शब्द वापरतात ज्याचा शाब्दिक अर्थ निष्क्रियता असा होतो , परंतु संदर्भ दर्शवितो की ते प्रतिक्रिया दर्शवते. श्लोक 2.47 जागरूकता आणि करुणेबद्दल बोलतो ; जागरूकता ही अशी आहे की ज्यामध्ये कृती आणि परिणाम वेगळे असतात आणि इतरांबद्दल आणि स्वतःबद्दल करुणाची भावना असते. श्रीकृष्ण म्हणतात की कर्म केल्याशिवाय आपले जगणे अशक्य आहे कारण भौतिक शरीराच्या देखभालीसाठी खाणे इत्यादी कर्मांची आवश्यकता आहे (3.8). सत्व , तमो आणि रजो हे गुण आपल्याला सतत कृतीकडे घेऊन जातात (3. 5 ). त्यामुळे कारवाई न होण्यास क्वचितच जागा आहे. बातम्या बघत किंवा वाचत असताना आपण आपल्या वागण्याकडे लक्ष दिले तर असे लक्षात येते की जेव्हा आपण आपली धर्म, जात, राष्ट्रीयत्व, विचारसरणी अशा सामायिक मिथके आणि विश्वासांबद्दल वाचतो, ऐकतो किंवा बघतो तेव्हा ही कर्मे ज्या प्रतिक्र...

  एखादा यशस्वी आणि सक्षम व्यक्ती एखाद्या कामात अपयशी ठरतो तेव्हा त्या परिस्थितीचे वर्णन करण्यासाठी ' तोच अर्जुन , तोच बाण ' असा वाक्प्रचार वापरला जातो.     योद्धा या नात्याने अर्जुन कधीही युद्ध हरला नाही. त्याच्या आयुष्याच्या उत्तरार्धात , तो एक छोटीशी लढाई हरला ज्यामध्ये त्याला डाकूंच्या गटापासून काही कुटुंबातील सदस्यांना वाचवावे लागले. तो आपल्या भावाला परिस्थिती समजावून सांगतो आणि म्हणतो , “ काय झाले ते मला माहीत नाही. मी तोच अर्जुन आहे आणि हे तेच बाण होते ज्यांनी कुरुक्षेत्र युद्ध जिंकले होते , परंतु यावेळी माझ्या बाणांना त्यांचे लक्ष्य सापडले नाही आणि ताकदही नव्हती ” . त्याने सांगितले की त्याला पळून जावे लागले आणि ते कुटुंबाचे रक्षण करू शकले नाहीत. आयुष्याच्या अनुभवावरून हे सांगता येतं की असं आपल्यापैकी कुणाच्याही बाबतीत घडू शकतं. अनेकदा एखादा प्रतिभाशाली खेळाडू काहीकाळासाठी आपला फॉर्म गमाऊ शकतो . एखादा अभिनेता, गायक अयशस्वी ठरू शकतो. याचा दोष आपण भाग्याला, वाईट काळाला देतो आणि असे का करतो हे कुणाला कळत नाही. अंदाज आणि अदमास याशिवाय याला कोणतेही वैज्ञानिक स्पष्...

  आज मिळत असलेली कर्मफले पुढील काळातही लाभदायक असतील का हे समजण्याइतपत काही आपण अंतर्ज्ञानी नसतो. अयशस्वी नातेसंबंधात जसे घडते , एका वेळी एका जोडप्याला एकत्र राहायचे होते , परंतु काही काळानंतर त्यांना वेगळे व्हायचे होते. किंबहुना , आज मनुष्याला जी पश्चात्ताप होत आहे , ती त्या कृतींची फळे मिळाल्यामुळे आहे ज्याची त्याला तीव्र इच्छा होती आणि जी कालांतराने विनाशकारी ठरली. याउलट , सामान्य अनुभवानुसार , बर्याच लोकांना असे वाटते की त्यांच्या बाबतीत घडलेली सर्वात चांगली गोष्ट म्हणजे त्यांना पूर्वीच्या काळी त्यांना अपेक्षित कर्माचे फळ मिळाले नाही. कालांतराने एकत्रित केलेले हे जीवन अनुभव आपल्याला गीतेतील प्रतिष्ठित श्लोक 2.47 समजून घेण्यास मदत करतील , जिथे श्री कृष्ण म्हणतात की आपल्याला कर्म करण्याचा अधिकार आहे , परंतु कर्मफलांवर आपला काहीही अधिकार नाही . द्वंद्वाच्या चष्म्यातून या श्लोकाकडे बघण्यासाठी हे अनुभव उपयोगी ठरू शकतात. जग हे द्वंद्वात्मक आहे आणि प्रत्येक गोष्ट द्वंद्व स्वरुपातच अस्तित्वात आहे. हीच बाब कर्मफलालाही लागू होते. पहिल्या प्रकरणात , सुखाचे   (सुख/विजय/लाभ) ध...

  श्रीकृष्ण म्हणतात की , आपल्याला कर्म करण्याचा अधिकार आहे , परंतु कर्मफलांवर आपला काहीही अधिकार नाही (2.47). जर आपल्या जवळच्या कुणावर शस्त्रक्रिया करण्याची वेळ आली तर आपण एखाद्या चांगल्या शल्यविशारदाशी संपर्क साधू. त्याच्या कौशल्यामुळे शस्त्रक्रियेमध्ये नक्कीच यश मिळेल आणि त्याच्या चांगल्या चारित्र्यामुळे तो अनावश्यक शस्त्रक्रिया करणार नाही. थोडक्यात आपण अशा एका शल्यविशारदाच्या शोधात आहोत जो कर्मयोगी आहे. या स्थितीतील दोन संदेश आपल्याला हा श्लोक चांगल्याप्रकारे समजण्यास मदत करू शकतात.   आपल्याला सेवा देणारे सगळे कर्मयोगी असावेत आणि त्यांनी आपल्याला सर्वोत्तम सेवा द्यावी अशी आपली अपेक्षा असते. हेच तत्त्व जर आपण आपल्यासाठीच्या समत्वाला लावले तर आपणदेखील इतरांना दैनंदिन सेवा पुरवताना कर्मयोगी होऊ शकू. हा श्लोक आपल्याला सांग तो की आपण जे काही करू त्यात सर्वोत्तम काम करू, मग ते काम असो की घरगुती बाबी. श्रीकृष्ण गीतेमध्ये इतरत्र आपल्याला खात्री देतात की कर्मयोगाच्या सरावातील लहान लहान गोष्टी आपल्याला समत्वाच्या अधिक जवळ आणतात, ज्यातून खरा आनंद मिळू शकतो. जेव्हा आपण एखाद्याल...