66. समर्पण की संघर्ष

 

जगण्याचे दोन मार्ग आहेत. एक म्हणजे समर्पण आणि दुसरे म्हणजे संघर्ष. शरणागती म्हणजे युद्धात पराभूत झालेल्या शरणागतीप्रमाणे असहाय्य शरणागती नव्हे. हे जागरूकता आणि सक्रिय स्वीकृतीसह शरणागती आहे. इतरांपेक्षा पुढे असण्याचा विचार हा एक संघर्ष आहे. आपल्याला जे काही दिले जाते त्यापेक्षा जास्त मिळवण्यासाठी; आणि आपल्याकडे जे आहे त्यापेक्षा वेगळे काहीतरी मिळवण्याचा प्रयत्न म्हणजे संघर्ष. समर्पण, दुसरीकडे, प्रत्येक जिवंत क्षणाबद्दल कृतज्ञता आहे.

श्रीकृष्ण म्हणतात, “जो पुरुष या जगात अशा प्रकारे परंपरेने चालू असलेल्या सृष्टिचक्राला अनुसरून वागत नाही, म्हणजेच आपल्या कर्तव्याचे पालन करीत नाही, तो इंद्रियांच्या द्वारा भोगांत रमणारा पापी आयुष्य असलेला पुरुष व्यर्थच जगतो” (3.16). इंद्रियसुखांच्या मागे धावणार्‍यासाठी हा कधीही न संपणारा जीवनसंघर्ष आहे. या संघर्षातून ताण, चिंता आणि दु:ख निर्माण होते, म्हणजेच आयुष्य व्यर्थ जाते.

श्रीकृष्ण पावसाच्या उदाहरणाने सृष्टीचे चक्र स्पष्ट करतात (3.14). पाऊस हा पाण्याच्या निःस्वार्थ कृतीचा एक प्रकार आहे जेथे पाण्याचे बाष्पीभवन होते आणि निःस्वार्थपणे पावसाच्या रूपात पडते. अशी निःस्वार्थ कृती ही सर्वोच्च शक्तीचा स्रोत आहे (3.15). नि:स्वार्थी कर्माच्या चक्रावर चालणे हे समर्पणाचे जीवन आहे जे आपल्याला आनंदित करते.

श्रीकृष्ण म्हणतात की, “जो माणूस आत्मरत असतो, स्वत:मध्येच त्याला आनंदप्राप्ती होते तो स्वत:बद्दल समाधानी असतो, आत्मतृप्त असतो,  त्याच्याकरिता कोणतेही कर्तव्य शिल्लक राहत नाही” (3.17). इंद्रियांपासून स्वतंत्र असे हे आयुष्य आहे ज्यामध्ये अस्तित्वाव्यतिरिक्त इतर कोणत्याही इच्छा उरलेल्या नाहीत. नि:स्वार्थ कृती करीत असताना आपल्या वाट्याला जे काही येईल ते बिनदिक्कतपणे स्वीकारण्याचा हा मार्ग आहे. “त्या महापुरुषाला या विश्वात कर्मे करण्याने काही प्रयोजन असत नाही. तसेच कर्मे न करण्यानेही काही प्रयोजन असत नाही. तसेच सर्व प्राणिमात्रातही त्याचा जरादेखील स्वार्थाचा संबंध असत नाही” (3.18).

‘स्वतःवर समाधानी’ ही गीतेतील मूलभूत शिकवण आहे की माणूस स्वतःमध्ये आनंदी असतो आणि स्वतःमध्ये समाधानी असतो. जेव्हा एखादी व्यक्ती स्वतःमध्ये समाधानी असते, तेव्हा आपल्या अधिकार आणि क्षमतांबद्दल कोणतीही तक्रार किंवा तुलना नसते.