25. अहंकाराचा नाश, गंतव्याची प्राप्ती

 

श्रीकृष्ण म्हणतात, काहीजण याला (आत्मा) चमत्कार म्हणून पाहतात, काहीजण याला चमत्कार म्हणून बोलतात, काहीजण याला चमत्कार म्हणून ऐकतात, आणि तरीही कोणालाही 'हा' अजिबात माहिती नाही (2.29).

'कोणीही नाही' हा निरीक्षकाच्या संदर्भात आहे जो निरीक्षित (आत्मा) समजून घेण्यासाठी आपल्या इंद्रियांचा वापर करतो. भगवान श्रीकृष्ण म्हणतात की जोपर्यंत या दोघांमध्ये अंतर आहे तोपर्यंत पाहणारा, आत्मा समजू शकत नाही.

एकदा मिठाने बनलेल्या एका बाहुलीच्या मनात समुद्रप्रवास करण्याची इच्छा निर्माण झाली आणि ती प्रवासाला निघाली. प्रचंड लाटांमधून मार्ग काढत ती समुद्राच्या आतल्या भागात गेली आणि हळूहळू त्यात विरघळत गेली. सर्वात खोल भागात पोहोचेपर्यंत ती पूर्ण विरघळली आणि समुद्राचाच एक भाग झाली. असेही म्हणता येईल की ती स्वत:च समुद्र झाली आणि मिठाच्या बाहुलीचे स्वतंत्र असे अस्तित्वच उरले नाही. निरीक्षक (मिठाची बाहुली) हाच निरीक्षित (समुद्र) झाला आहे, याचा अर्थ भेद नष्ट झाला आहे आणि एकत्व साधले गेले आहे.

मिठाची बाहुली ही आपल्या अहंकारासारखी असते, जी नेहमी आपल्या संपत्ती, विचार आणि कृतींद्वारे आपल्याला वास्तवापासून वेगळे करण्याचा प्रयत्न करते. मूलत: कोणीही 'कोणीही नाही' किंवा मीठाच्या बाहुलीसारखे विरघळणे इच्छित नाही.

पण हा प्रवास एकतेचा आणि एकात्मतेचा आहे. हे तेव्हाच घडते जेव्हा अहंकार मिठाच्या बाहुलीसारखा आपले अस्तित्व गमावून बसतो. याचा अर्थ आपल्या सर्व गोष्टी आणि कल्पना दोन्ही पणाला लावणे. हा असा प्रवास आहे जिथे ‘आपण’ (अहंकार) नष्ट झाल्यावर गंतव्यस्थान गाठले जाते; जिथे ‘मी’, ‘माझे’ ही टाकून देण्याची साधने आहेत, ओळखीची साधने नाहीत.

सुख-दुखाच्या द्वंद्वाच्या शिखरावर आपल्याला निरहंकाराचे दर्शन घडते. स्वजाणिवेच्या या क्षणांमध्ये, आपण कोण आहे हे आपल्याला कळून चुकते आणि मग आपल्याला काय कळते, आपण कोण आहोत आणि आपल्याकडे काय आहे या कशालाच अर्थ उरत नाही.