32. मन:शांतीची आधारशिला

 कर्मयोगामध्ये श्रीकृष्ण म्हणतात की, “या कर्मयोगात निश्चयात्म बुद्धी एकच असते. परन्तु अस्थिर विचार असणार्‍या माणसांच्या बुद्धी पुष्कळ फाटे फुटलेल्या असतात” (2.41).

श्रीकृष्ण म्हणतात की समत्व म्हणजे योग आहे आणि ते दोन द्वंद्वांचे एकत्रीकरण आहे, उदाहरणार्थ सुख आणि दु:ख, जीत आणि हार आणि नफा व तोटा इत्यादी. या द्वंद्वांना ओलांडून पुढे जाण्यासाठीचा मार्ग म्हणजे कर्मयोग आहे, जो अंतिमत: सुसंगत बुद्धिमत्तेकडे वळतो. दुसऱ्या बाजूला, असंतुलित बुद्धिमत्तेमुळे आपल्या मनाची शांतता ढळते (2.48 आणि 2.38).

सामान्यत: आपण असे गृहित धरतो की भौतिक सुखे, विजय आणि लाभ यातून मनाची शांतता आपोआप मिळते. मात्र श्रीकृष्ण म्हणतात की कर्मयोगाच्या सरावामुळे मिळालेली सुसंगत बुद्धिमत्ता आपल्याला सगळ्या द्वंद्वांच्या पल्याड जाण्यास आणि मनाची शांतता मिळविण्यास मदत करते.

चंचल बुद्धिमत्तेमुळे आपण विविध परिस्थिती, परिणाम आणि लोकांकडे वेगवेगळ्या दृष्टिकोनातून बघतो. आपल्या कामाच्या ठिकाणी आपण आपल्या खाली आणि वर असलेल्या लोकांबद्दल वेगवेगळे निकष वापरतो. कुटुंबामध्ये वेगवेगळ्या परिस्थितीसाठी वेगवेगळे निकष वापरल्यास लहान मुलांच्या मनात समत्व निर्माण होऊ शकत नाही. याचे कारण आपण आपल्या प्रिय व्यक्तींसाठी आणि इतरांसाठी वेगवेगळे नियम वापरतो.

आपल्या दैनंदिन जीवनात आपण धर्म, जात, राष्ट्रीयत्व, कट्टरता इत्यादी सामायिक मिथकांना बळी पडतो. अगदी लहान वयातच ते आपल्या मनात बिंबवले गेले आणि ते आपल्याला दीर्घकाळ वाटून घेतात. या सामायिक मिथकांच्या प्रत्येक दोन बाजूंसाठी आपण वेगवेगळ्या प्रकारे प्रभावित होतो.

चंचल बुद्धिमत्तेमुळे आपल्या चुकांचे समर्थन करताना आपण वेगळे नियम वापरतो आणि इतरांच्या चुकांच्या बाबतीत आपले निकष वेगळे असतात. मदत मागताना आणि मदत करताना आपण वेगवेगळे मुखवटे वापरतो.

श्रीकृष्ण म्हणतात, कर्मयोगाचा मार्ग वापरल्याने, समत्वापर्यंत नेऊ शकणारी संतुलित बुद्धिमत्ता आपल्याला प्राप्त होऊ शकते आणि तोच मन:शांतीचा आधारशिला असतो.