59. भौतिक जागेपण, आध्यात्मिक निद्रा

 

श्रीकृष्ण म्हणतात, “सर्व प्राण्यांच्या दृष्टीने जी रात्रीसारखी असते, अशा नित्य ज्ञानस्वरुप परमानंदाच्या प्राप्तीत स्थितप्रज्ञ योगी जागतो आणि ज्या नाशिवंत सांसारिक सुखाच्या प्राप्तीत सर्व प्राणी जागतात, ती परमात्मतत्व जाणणार्‍या मुनीला रात्रीसारखी असते” (2.69). हे रुपक मांडून या श्लोकात शारीरिकदृष्ट्या जागे पण आध्यात्मिकदृष्ट्या झोपलेले आणि उलट अशी अवस्था सांगण्यात आली आहे. याचे शब्दश: अर्थही लावले जाऊ शकतात.

जगण्याच्या दोन शक्यता असतात. एक, ज्यामध्ये आपण आपल्या सुखांसाठी इंद्रियांवर अवलंबून असतो आणि दुसरी अशी की आपले इंद्रियांवर अवलंबित्व नसते आणि ते आपल्या नियंत्रणात असतात. पहिल्या शक्यतेच्या गटात असणार्‍यांसाठी जगण्यची दुसरी पद्धत ही एक अनभिज्ञ, अज्ञात जग असते आणि अंधार/रात्र हे या अज्ञानाचे रुपक आहे.

दुसरे म्हणजे, जेव्हा आपण एका इंद्रिय वापरतो तेव्हा आपले लक्ष इतरत्र असते याचा अर्थ ते यांत्रिकपणे वापरले जाते परंतु जागरूकतेने नाही. उदाहरणार्थ, जेवताना आपण अनेकदा अन्नावर लक्ष केंद्रित करत नाही. हे फोन संभाषण, वर्तमानपत्र किंवा टीव्ही असू शकते कारण आम्ही मल्टीटास्किंगवर विश्वास ठेवतो. आणि म्हणून असे म्हणतात की जेवण्याच्या वेळी जेवण आणि प्रार्थनेच्या वेळी प्रार्थना करणे हे जसे सोपे आहे तशीच आध्यात्मिकताही सोपी आणि साधी आहे. जो वर्तमान क्षणात जगतो त्याच्यासाठी हा दिवस आहे आणि इतरांसाठी मात्र अंधार, हे हा श्लोक सांगतो.

तिसरे स्पष्टीकरण शाब्दिक आहे. जेव्हा आपण झोपतो तेव्हा आपल्यातील एक भाग नेहमी जागृत असतो ज्याप्रमाणे झोपलेल्या आईचा एक भाग तिच्या शेजारी झोपलेल्या मुलासाठी नेहमी जागृत असतो; जसे अनेक लोक शयनगृहात झोपलेले असतात आणि त्या व्यक्तीचे नाव म्हटल्याबरोबर तो जागा होतो. याचा अर्थ असा आहे की आपल्यातील एक भाग सदैव जागृत ठेवण्याच्या क्षमतेमध्ये आपण सर्व समान धन्य आहोत.

हा श्लोक सूचित करतो की आपण आपल्यातील तो भाग वाढवला पाहिजे जो आपल्या सर्व कृतींबद्दल जागरूक आहे, जेणेकरून एखाद्याची झोप देखील पाहू शकेल.