60. विषादातून ज्ञानप्राप्तीकडे

 

श्रीकृष्ण म्हणतात, “ज्याप्रमाणे निरनिराळ्या नद्यांचे पाणी, सर्व बाजूंनी भरलेल्या व स्थिर असलेल्या समुद्रात त्याला विचलित न करताही सामावून जाते, त्याचप्रमाणे सर्व भोग ज्या स्थितप्रज्ञ पुरुषामध्ये कोणत्याही प्रकारचा विकार उत्पन्न न करताच सामावून जातात, तोच पुरुष परमशांतीला प्राप्त होतो. भोगांची इच्छा करणारा नव्हे (2.70). जो पुरुष सर्व कामनांचा त्याग करून, ममता, अहंकार आणि इच्छा टाकून राहत असतो, त्यालाच शांती मिळते (2.71). हे अर्जुना! ब्रह्माला प्राप्त झालेल्या पुरुषाची ही स्थिती आहे. ही प्राप्त झाल्याने योगी कधी मोहित नाही. आणि अंतकाळीही या ब्राह्मी स्थितीत स्थिर होऊन ब्रह्मानंद मिळवतो” (2.72).

हे समजून सांगण्यासाठी श्रीकृष्ण ने एक उदाहरणही दिले आहे. तो म्हणतो की समुद्र या शाश्वत स्थितीसारखा आहे. (मोक्ष- अंतिम मुक्ती, आणि आनंद) आणि नद्या या आपल्या इंद्रियांना सतत उत्तेजित करणाऱ्या भावनांसारख्या आहेत. शाश्वत स्थितीला पोहोचल्यानंतर व्यक्ती समुद्रासारखी स्थिर आणि शांत होते, मग कितीही प्रलोभने आणि इच्छा निर्माण होवो. दुसरे म्हणजे जेव्हा नद्या समुद्राला मिळतात, त्या त्यांचे अस्तित्व गमावून बसतात. त्याचप्रमाणे, जेव्हा शाश्वत स्थितीतील मनुष्याच्या मनात इच्छा उत्पन्न होतात तेव्हा त्यांचे अस्तित्व आपोआपच संपून जाते.

तिसरे, बाहेरील जगातून आलेली उत्तेजने आपल्यात एक प्रतिक्रिया निर्माण करतात आणि ही प्रतिक्रिया नियंत्रित करण्याची क्षमता आपल्यात नसते तेव्हा दुःख होते. म्हणून संकेत असा आहे की समुद्राप्रमाणे आपणही अशा शाश्वत उत्तेजनांना सहन करायला शिकले पाहिजे (2.14).  

आपली समज अशी आहे की प्रत्येक कृतीचा कर्ता आणि परिणाम असतो. याआधी श्रीकृष्ण ने कर्म आणि त्याचे परिणाम वेगळे करण्याचा मार्ग सांगितला (2.47). आता तो आपल्याला ‘मी’ म्हणजेच अहंकार आणि कर्ता या भावनेचा त्याग करण्याचा सल्ला देतो जेणेकरून कर्ता आणि कर्म वेगळे होतील. एकदा का ही शाश्वत शांतता प्राप्त झाली की परत परत येत नाही आणि कोणतीही क्रिया ही या गतिमान विश्वाच्या अब्जावधी क्रियांपैकी एक बनते.

गीतेमध्ये, दुःखानंतर सांख्यातून शाश्वत अवस्था येते कारण हा नैसर्गिक नियम आहे की अत्यंत दुःखात मोक्ष आणण्याची संभावना आणि क्षमता आहे, जेव्हा श्रीकृष्ण ने अर्जुनासोबत केले तसे सक्रिय स्वरूपात वापरले जाते.