63. भ्रम आणि ढोंगीपणा

 

हर आपण कर्माचे कर्ता नसू, तर कर्ता कोण आहे? श्रीकृष्ण म्हणतो, कर्म केल्याशिवाय कुणीही एक क्षणही राहू शकत नाही कारण प्रत्येक जण प्रकृतीतून जन्मलेल्या गुणांमुळे बांधला गेला आहे आणि कृती करावीच लागते (3.5).

इलेक्ट्रॉन, प्रोटॉन आणि न्युरॉन या तीन कणांमुळे संपूर्ण जगाची निर्मिती झाली आहे. त्याचप्रमाणे, सत्व, तम आणि रज या तीन गुणांमुळे आपण कृती करत असतो. या अर्थाने तेच खरे कर्ता आहेत.

श्रीकृष्ण पुढे म्हणतो, “जो मूर्ख मनुष्य सर्व इंद्रिये बळेच वरवर आवरून मनाने त्या इंद्रियांच्या विषयांचे चिंतन करीत राहतो, तो मिथ्याचारी म्हणजे दांभिक म्हटला जातो” (3.6).

कुटुंब आणि समाजात, चांगल्या वर्तनासाठी बक्षीस आणि वाईट वागण्यासाठी शिक्षा, अशा व्यवस्थेत आपण वाढत असतो. त्यामुळे, आपला अंतरात्मा आणि बाह्य रुप यांच्यात एकरुपत्व नसते आणि त्यातून आपले विभाजित व्यक्तिमत्त्व निर्माण होते.

उदाहरणार्थ, कुणी आपल्याला दुखावले तरी आपले वर्तन चांगले दिसावे याकरिता आपण आपले शब्द आणि कृती दोन्हींबाबत संयम बाळगतो मात्र आपल्या मन द्वेष, खेद आणि अन्यायाच्या भावनेने भरलेले आहे जे नरकात जगण्यासारखे आहे.

श्री कृष्ण कधीही जुलूम किंवा मौनाच्या बाजूने नसतात, ज्याला ते खोटे म्हणतात. त्याऐवजी ते समत्व साधण्यासाठी प्रेरणा देतात, जिथे स्तुती आणि टीका समानतेने केली जाते आणि जिथे द्वैत नाहीसे केले जाते.

खरे पाहता कुणालाच असे दु:खात राहायचे नसते मात्र त्यातून बाहेर कसे पडावे हे फारच कमी लोकांना माहिती असते. म्हणून श्रीकृष्ण अलिप्त होऊन कर्मयोगात तुमच्या कर्माच्या अवयवांना गुंतवून ठेवण्यासाठी लवकरच उपाय सांगतात (3.7).

अलिप्तता हा उपाय आहे जो संलग्नक किंवा अलिप्तता नाही. हे गुण हेच खरे कर्ता आहेत या जाणिवेने कर्त्याशी आसक्ती न ठेवता कर्म करणे; आपल्या कामाच्या परिणामांशी संलग्न न होता कार्य करणे. हे इंद्रिय (नियंत्रक भाग) इंद्रिय वस्तूंपासून वेगळे करणे आहे. अलिप्ततेबरोबरच निस्वार्थी प्रेमही दिसून येते.