74. श्रद्धेतून मिळतो आनंद

 

श्रीकृष्ण म्हणतात, “जे कुणी मानव दोषदृष्टी टाकून श्रद्धायुक्त अंत:करणाने माझ्या या मताचे नेहमी अनुसरण करतात, ते ही सर्व कर्मांपासून मुक्त होतात” (3.31). श्रद्देचा संबंध बहुतांशवेळा एखाद्या गोष्टीवरील विश्वासाशी जोडला जातो मात्र प्रत्यक्षात श्रद्धा ही त्यापलीकडील संकल्पना आहे आणि त्यापुढील पायरीही. जेथे श्रद्धा असते तेथे संशय नसतो आणि आपले सगळे प्रश्न संपुष्टात आले असतात.

जोपर्यंत शास्त्रीय तथ्य समोर आले नाही तोपर्यंत सूर्य हा पृथ्वीभोवती असेच जगात मानले जात होते. विश्वास हा बाह्य गोष्टींवर अवलंबून असतो तर श्रद्धा ही अंतर्गत गुणवत्ता असते.

दुसरे म्हणजे, श्रद्धा अविश्वासाच्या विरुद्ध ध्रुवीय बाजूने अस्तित्वात आहे, तर आदर दोन्हीच्या पलीकडे आहे. तिसरे, श्रद्धा हा अंधश्रद्धेपेक्षा वेगळा असतो जिथे एक व्यक्ती दुसऱ्या पक्षाचे ऐकायला तयार नसते. श्रद्धा म्हणजे प्रत्येक गोष्टीचे एकात्मतेत एकीकरण. आस्था आणि विश्वास उधार घेतला जाऊ शकतो, तर श्रद्धा हा पूर्णपणे अनुभवात्मक आहे.

संपूर्णता समजून घेण्यासाठी, त्याचे विरुद्धार्थ समजून घेणे आवश्यक आहे. म्हणून श्रीकृष्ण लगेच उलट सांगतात, भ्रमित लोक या शिकवणींचे पालन करत नाहीत आणि त्यांचा नाश होतो (3.32).

गीतेतील मुख्य शिकवण अशी आहे की ज्ञान हे दडपशाहीतून नव्हे तर जाणीवेतून येते. हे प्रतिबिंबित होते जेव्हा श्री कृष्ण म्हणतात, "ज्ञानी मनुष्य देखील त्याच्या स्वभावाच्या प्रवृत्तीनुसार वागतो कारण सर्व प्राणी त्यांच्या स्वभावाचे पालन करतात. दडपशाही काय करू शकते” (3.33)?

आपल्याला सगळ्यांना काही पदार्थ आवडतात, काही नाही. सुगंध, आवाज आणि सौंदर्य यांबाबतीतही अशीच परिस्थिती असते. एखादी व्यक्ती काही जणांना आवडते तर काही जणांना नाही. एखाद्या व्यक्तीला आज प्रेम मिळाले तर नंतर त्याच्या नशिबात द्वेष येऊ शकतो किंवा याउलटही घडू शकते. अशा स्वभावांची अनेक स्पष्टीकरणे देता येऊ शकतात, पण श्रीकृष्णाच्या मते असा स्वभाव हाच आपला शत्रू आहे आणि ते म्हणतात, “प्रत्येक इंद्रियाचे इंद्रियाच्या विषयार राग आणि द्वेष लपलेले असतात. माणसाने त्या दोहोच्या आहारी जाता कामा नये. कारण ते दोन्हीही त्याच्या कल्याणमार्गात विघ्न आणणारे मोठे शत्रू आहेत” (3.34).