76. इच्छांपासून सावध रहा

 

अर्जुन म्हणाला, “तर मग हा मनुष्य स्वतःची इच्छा नसतानाही जबरदस्तीने करावयास लावल्याप्रमाणे कोणाच्या प्रेरणेने पापाचे आचरण करतो” (3.36)? जागृतीच्या प्रारंभिक अवस्थेत साधारणत: नेहमी विचारला जाणारा हा प्रश्न आहे.

श्रीकृष्ण म्हणतो की, "रजोगुणापासून उत्पन्न झालेला हा कामच क्रोध आहे. हा खूप खादाड अर्थात भोगांनी कधीही तृप्त न होणारा व मोठा पापी आहे. हाच या विषयातील वारी आहे, असे तू जाण" (3.37).

कृतीची आसक्ती हे रजोगुणाचे लक्षण आहे, जे इच्छेमुळे होते. कारच्या बाबतीत, वेग हे रजो गुणातून जन्मलेले एक वैशिष्ट्य आहे आणि ते साध्य करण्यासाठी प्रवेगक एक साधन आहे. त्याचप्रमाणे, मंदपणा किंवा जडत्व हे तामसचे स्वरूप आहे आणि ब्रेक हे यासाठी एक साधन आहे. चालक सत्त्वगुणाचे प्रतिनिधित्व करतो जो सुरळीत आणि सुरक्षित प्रवासासाठी प्रवेग आणि ब्रेकिंगमध्ये संतुलन राखतो. स्पीडोमीटर हे जागृतीचे साधन आहे. तोल बिघडला तर अपघात निश्चित आहे.

इच्छा देखील आपल्या जीवनातील संतुलन गमावण्याशिवाय दुसरे काहीही नाही. एखादी गोष्ट किंवा कोणीतरी मिळवण्यासाठी किंवा शक्ती आणि प्रसिद्धी मिळविण्यासाठी जितकी ऊर्जा आपण आनंद मिळवण्यासाठी गुंतवतो. या इच्छांना उर्जा देत असताना आपण त्यांच्या परिणामांपासून पूर्णपणे अनभिज्ञ असतो. जेव्हा ते आपल्याला व्यापून टाकते तेव्हा आपले नियंत्रण नसते. राग हा अतृप्त इच्छांचा नैसर्गिक परिणाम आहे.

इच्छा कधीच पूर्ण होऊ शकत नाही असे हा श्लोक सांगतो आणि त्याचा अर्थ असा की आपण त्या पूर्ण करण्यासाठी जितके जास्त प्रयत्न करू तितक्या त्या वाढत जातात. श्रीमंतांना अधिक श्रीमंती आणि सत्ताधीशांना अधिक सत्ता हवी असते. या इच्छा पूर्णही करू नये आणि त्यांचे दमनही करू नये. इच्छा किंवा भीती यांनी आपण ग्रस्त आहोत ही जाणिव होणे महत्वाचे आहे कारण अशी जाणिवच आपल्याला त्यांच्यापासून मुक्त होण्याची पहिली पायरी ठरू शकते.