78. इच्छांची शक्ती

 

एकदा तुलसीदासांच्या मनात आपल्या नवविवाहित पत्नीला भेटण्याची तीव्र इच्छा निर्माण झाली. एका प्रेताचे आधार घेऊन त्यांनी नदी पार केली, एका सापाचा आधार घेऊन भिंत ओलांडून ते पत्नीजवळ जाऊन पोहोचले. मात्र, इतकी तीव्र इच्छ त्यांना प्रभू श्रीरामाबद्दल असती तर जास्त बरे झाले असते असे म्हणत पत्नीनेच त्यांची कानउघाडणी केली. त्या क्षणाला त्यांच्यात परिवर्तन घडून आले आणि त्यांनी पुढे जाऊन रामचरितमानस सारखा महान ग्रंथ लिहिला. तुलसीदासची कथा आपल्याला इंद्रियांना शिस्त लावून इच्छा नष्ट करण्याचा श्रीकृष्णाचा सल्ला अधिक चांगल्या प्रकारे समजून घेण्यास मदत करते (3.41).

इच्छांची दोन रूपे आहेत. पहिली म्हणजे आपल्यात निर्माण होणारी धैर्य, दृढनिश्चय आणि उत्कटतेची उर्जा आणि दुसरी त्याची दिशा. जर या उर्जेची दिशा बाह्य असेल तर तिचे रूपांतर भौतिक सुख आणि वस्तूंच्या इच्छेमध्ये होते. श्रीकृष्ण जेव्हा तुमच्या इच्छा नष्ट करायला सांगतात तेव्हा ते तुम्हाला ही उर्जा नष्ट करायला सांगत नसून ती तुलसीदासांप्रमाणे अंतर्मुख करायला सांगतात. आव्हानात्मक अशा आध्यात्मिक प्रवासाकरिता ही ऊर्जा आवश्यक असते. एखाद्या उपग्रहाला त्याच्या कक्षेत पोहोचविण्यासाठी रॉकेटला जशी ऊर्जा लागेल तसेच हे आहे. एकदा कोणतीही शाश्वत स्थितीत पोहोचली की ऊर्जा आणि दिशा दोन्हीही अर्थहीन होतात.

श्रीकृष्ण आपली उर्जा आतील बाजूस वळवण्यासाठी इंद्रियनिग्रह करण्याची शिफारस करतात. इंद्रियांना स्थूल शरीराच्या पलीकडे श्रेष्ठ, शक्तिशाली आणि सूक्ष्म असे म्हणतात. मन या इंद्रियांच्या पलीकडे आहे. बुद्धी ही मनाच्या पलीकडे आहे आणि जे बुद्धीच्या पलीकडे आहे तो आत्मा आहे (3.42). ज्याप्रमाणे संपूर्ण भाग भागांपेक्षा श्रेष्ठ आहे, त्याचप्रमाणे सर्व इंद्रियांनी बनलेले मन सर्व इंद्रियांपेक्षा श्रेष्ठ आहे. मन देखील लढा किंवा उड्डाण प्रतिसादांपुरते मर्यादित आहे, जे प्राण्यांच्या अस्तित्वासाठी पुरेसे आहे. बुद्धिमत्ता मात्र याच्याही पुढे जाऊन आपल्याला प्राण्यांपासून वेगळे करते आणि म्हणूनच मनापेक्षा श्रेष्ठ आहे. श्रीकृष्ण पुढे म्हणतात की आत्मा हा बुद्धीपेक्षा श्रेष्ठ आहे (3.43) आणि मन किंवा बुद्धीने जिंकणे कठीण असलेल्या इच्छेच्या शत्रूचा नाश करण्यासाठी त्याचा वापर करण्याचा सल्ला देतो.