92. श्वासांतून आनंद

 

मानवी शरीरातील काही क्रियाकलाप, जसे की हृदयाचे ठोके, स्वयंचलित असतात, जरी ते एका सेट लयचे पालन करतात, तर काही क्रियाकलाप, जसे की लिंबिक सिस्टम, नियंत्रित केले जाऊ शकतात. परंतु श्वासोच्छवास अद्वितीय आहे कारण तो स्वयंचलित आहे आणि नियंत्रित देखील केला जाऊ शकतो.

यज्ञ आणि श्वासाच्या नि:स्वार्थी कृतीच्या संदर्भात श्रीकृष्ण म्हणतात, काही लोक प्राण म्हणजेच येणारा श्वास अपान म्हणून अर्पण करतात, म्हणजे बाहेर जाणारा श्वास आणि अपान हे प्राणामध्ये यज्ञ म्हणून देतात; काही प्राण आणि अपान थांबवतात आणि प्राणायामात गढून जातात (4.29).

श्वासांची लांबी आणि खोली तुमच्या मनाच्या स्थितीचे वर्णन करतात. उदाहरणार्थ, आपण रागात असतो तेव्हा आपल्या श्वासांची गती वाढते आणि खोली कमी होते. उलट, आपल्या श्वासांची गती कमी करून आणि खोल श्वास घेऊन आपण आपल्या रागावर नियंत्रण आणू शकतो. यातून हे स्पष्ट होते की आपले श्वास नियंत्रित करून आपण आपल्या मनाचे नियंत्रण करून शकतो ज्यातून ध्यान आणि प्राणायामाची विविध तंत्रे आपण विकसित करू शकतो.

शिवाने पार्वतीला ध्यानाच्या 112 पद्धती सांगितल्या आहेत आणि त्यापैकी 16 या केवळ श्वासांवर आधारित आहेत. वर्तमान जगात आपल्याला निरीक्षणावर आणि श्वासांच्या नियंत्रणावर आधारित आहेत. ही निरीक्षणाची कला आहे आणि श्वासनिश्वासांवर आपले मन केंद्रित करून ती आत्मसात करणे सहज शक्य आहे ज्यातून आपण स्थिर होऊ. निरीक्षण आणि भावना/विचार/वासना या एकत्र राहू शकत नाहीत त्यामुळे आपले विचार आणि भावना यांचे निरीक्षण करण्यासाठी ही कला उपयोगात येऊ शकते. यातून अंतिमत: निरीक्षकाचेच निरीक्षण होते, म्हणजेच त्यागाचाच त्याग केला जातो.

प्राणायाम म्हणजे श्वासांचे नियंत्रण आणि ते कपालभातीसारख्या विविध पद्धतींनी साध्य करता येऊ शकते. प्राण म्हणजे फूल फुलणे किंवा अंकुर फुटण्यासारखी जीवनाची ऊर्जा आहे जी आपल्यातून सतत वाहत असते. आनंदी जगण्यासाठी सहाय्यभूत ठरणारी ऊर्जा प्राणायामातून योग्य दिशेने वाहत नेता येऊ शकते आणि ही दिशा विस्कळित झाल्यास आपल्यात भावनिक आंदोलने, भीती आणि तणाव निर्माण होतो.