75. धर्म एक आहे

 

श्रीकृष्ण म्हणतात, “चांगल्या प्रकारे आचरणात आणलेल्या दुसर्याधर्माहून गुणरहित असला तरी आपला धर्म अतिशय उत्तम आहे. आपल्या धर्मात तर मारनेही कल्याणकारक आहे. पण दुसऱ्याचा धर्म भय देणारा आहे” (3.35). हा गुंतागुंतीचा श्लोक आपल्या मनात स्पष्टतेपेक्षा अधिक संशय निर्माण करतो.

तसे बघितले तर हा श्लोक कुरुक्षेत्रावर युद्ध लढत असलेल्या अर्जुनाच्या संदर्भात गीतेत आला आहे. एका क्षणापर्यंत अर्जुन हा योद्ध्याचा धर्म पाळत असतो तर दुसर्‍या क्षणाला तो संत बनू बघतो. असे बदल क्षणात होणे फारच कठीण असते आणि या श्लोकात श्रीकृष्ण नेमक्या त्याच गोष्टीकडे अंगुलीनिर्देश करतो.

धर्म वास्तवात एक असला तरी आपण त्याला वेगवेगळ्या प्रकारे समजतो, ज्याप्रमाणे, पाच आंधळे एकच हत्ती वेगवेगळ्या प्रकारे पाहतात. त्यांच्यापैकी कोणी जर त्याला दात म्हणून पाहिले तर ते त्याच्या स्वधर्म आहे. श्लोक पुढे सूचित करतो की जो व्यक्ती त्याला दात मानतो त्याने स्वतःच्या मार्गावर चालत रहावे, आणि त्याला पाय किंवा शेपटी मानणाऱ्या व्यक्तीचे सुंदर वर्णन स्वीकारण्याचा प्रयत्न करू नये.

कोणाचे आकलन बरोबर आहे हा पुढचा प्रश्न आहे. ते सर्व आपापल्या परीने बरोबर आहेत आणि म्हणूनच श्रीकृष्ण तुलना करण्यास प्रोत्साहन देत नाही, जेव्हा ते म्हणतात की स्वधर्माचे पालन करा, तो सद्गुणांनी रहित असला तरीही.

ज्याप्रमाणे वीज आपल्या घरात वापरलेल्या विविध उपकरणांनुसार वेगवेगळ्या स्वरुपात प्रकट होते, तसेच धर्माचेदेखील आहे. प्रत्येक उपकरणाचे वेगळे स्वरुप असते आणि पंखा कधीही टी.वी होऊ शकत नाही.

श्रीकृष्ण ने पूर्वी सूचित केले की दडपशाही आपल्याला कुठेही नेत नाही (3.33). दुसरा धर्म स्वीकारणे म्हणजे स्वतःच्या धर्माला दडपून टाकणे. दडपशाही बहिष्काराकडे नेत आहे तर धर्म हा आंधळा आणि हत्तीच्या बाबतीत सर्व वैयक्तिक विश्वासांचे संघटन आहे.