120. सगळ्यांमध्ये मी, माझ्यात सगळे

 

आपले प्रकट शरीर आणि अप्रकट आत्मा यांच्या एकरूपत्वातून अस्तित्व आकारास येते. आपण प्रकट किंवा अप्रकट यांच्या माध्यमातून अस्तित्वाचा शोध घेत असतो. पहिला भाग आपल्या ओळखीचा आहे. यामध्ये आपण लोक, परिस्थिती आणि गोष्टी यांच्यात भेद करतो कारण आपल्या संवेदनांना केवळ प्रकटाचेच आकलन होते. प्रकटामागील अप्रकट आपल्याला क्वचितच ओळखता येते. त्यासाठी संवेदनांच्या पल्याड जावे लागते.

उदाहरणार्थ, जेव्हा आपण एखाद्या व्यक्तीला बघतो तेव्हा ती व्यक्ती पुरुष आहे की स्त्री हे आधी बघतो. मग त्या व्यक्तीने कसे कपडे घातले आहेत, त्याचे वागणे कसे, तो किती प्रभावी किंवा श्रीमंत आहे अशा गोष्टींकडे आपले लक्ष जाते. त्यानंतर त्याच्याशी जुळलेल्या आपल्या बर्‍या-वाईट आठवणी पुढे येतात. या सगळ्यांच्या आधारे आपले वर्तन घडत जाते.

यासंदर्भात श्रीकृष्ण म्हणतात की, “ज्याचा आत्मा सर्वव्यापी अनंत चैतन्यात ऐक्यस्थितीरूप योगाने युक्त असून जो सर्वांना समभावाने पाहणारा आहे, असा योगी आत्मा सर्व प्राणिमात्रात स्थित व सर्व प्राणिमात्र आत्म्यात कल्पिलेले पाहतो” (6.29). पंचेद्रियांच्या पलीकडे जाण्याच्या हा मार्ग आहे. इंद्रियांना जसे खोद कामात सुरुवातीला पाणी न दिसता केवळ वाळू, दगड आणि मुरुम दिसतो पण मग नंतर पाणी दिसायला लागते तसेच हे आहे.

हा श्लोक अप्रकटला आधी व मग नंतर प्रकाराला बघण्याच्या दृष्टिकोन देतो जो एक आमूलाग्र बदल आहे. प्रत्येक व्यक्ती किंवा वस्तूमागे (प्रगट झालेल्या) तीच अव्यक्त उपस्थित असते याची ही जाणीव आहे, ज्याला श्रीकृष्णांनी 'सर्वत्र तेच (अव्यक्त) पाहणे' असे म्हटले आहे. हे झाडाच्या दोन लढाऊ फळांसारखे आहे ज्यांना नंतर समजते की तेच खोड त्यांना खायला घालते आणि ते एका मोठ्या झाडाचा भाग आहेत. मग सगळेच अव्यक्त रंगमंचावर खेळले जाणारे नाटक बनते.

निश्‍चितच, श्रीकृष्णाने आधी सांगितल्याप्रमाणे, सर्व प्राण्यांमध्ये स्वतःला पाहणे आणि सर्व प्राणीमात्रांना स्वतःमध्ये पाहण्यासाठी दृढनिश्चयाने सतत सराव करणे आवश्यक आहे.